700 yıllık mezarlıkta şaşırtan keşif! Taştaki motif çocuklara işaret etti

Van’daki tarihi mezarlıkta toprağın 40 santimetre altından çıkarılan çocuk mezar taşı, üzerindeki çevgan motifiyle geçmişin eğitim ve savaş kültürüne ışık tuttu

Toprağın altından 700 yıllık sır çıktı: Çocuk mezarındaki motif şaşırttı Van’ın Gevaş ilçesinde bulunan tarihi Selçuklu Mezarlığı’nda yürütülen kazı çalışmaları, Türk-İslam sanatının geçmişine ilişkin dikkat çekici bir bulguyu daha ortaya çıkardı. Halime Hatun Kümbeti’nin yakınında sürdürülen çalışmalarda, yaklaşık 40 santimetre toprak altında bulunan çocuk mezar taşında çevgan motifine rastlandı. Anadolu’nun en büyük Türk-İslam mezarlıkları arasında gösterilen Gevaş Selçuklu Mezarlığı, sahip olduğu mezar taşları ve üzerlerindeki farklı süslemelerle geçmişten günümüze önemli izler taşıyor. Yaklaşık 50 dönümlük alanda devam eden çalışmalar kapsamında bugüne kadar 1000’in üzerinde mezar taşı tespit edildi. Kültür ve Turizm Bakanlığının izniyle 2022 yılında başlatılan kazı, restorasyon ve konservasyon çalışmaları, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ercan Çalış başkanlığındaki uzman ekip tarafından yürütülüyor. Sanat tarihi, arkeoloji, epigrafi, mimarlık, restorasyon ve konservasyon alanlarında çalışan 15 kişilik ekip, mezarlıkta toprağın altında kalan tarihi taşları gün yüzüne çıkarmak için titiz bir çalışma gerçekleştiriyor. Kazı alanında öncelikle karelaj haritası hazırlanırken, 10 metreye 10 metrelik alanlarda kontrollü şekilde ilerleniyor. Toprağın yaklaşık 30 ila 60 santimetrelik bölümünde yapılan çalışmalar sırasında daha önce görünmeyen mezar taşları da belirleniyor. Halime Hatun Kümbeti çevresinde yoğunlaştırılan kazılarda ekip, yaklaşık 40 santimetre derinlikte sanduka tipi bir çocuk mezar taşıyla karşılaştı. Taşın üzerinde yer alan motif ise buluntuyu daha da dikkat çekici hale getirdi. Yaklaşık 1,5 günlük titiz çalışmanın ardından tamamen ortaya çıkarılan mezar taşında çevgan motifi bulunduğu belirlendi. Türk-İslam sanatında önemli bir yere sahip olan çevgan, at üzerinde oynanan ve oyuncuların ellerindeki uzun sopalarla topa vurduğu geleneksel bir oyun olarak biliniyor. Ancak çevganın geçmişte yalnızca bir eğlence ya da spor olmadığı düşünülüyor. At binme, çeviklik, mücadele ve savaşçılık gibi becerilerin geliştirilmesinde de önemli bir araç olarak kullanıldığı belirtiliyor. Kazı Başkanı Doç. Dr. Ercan Çalış, Gevaş Selçuklu Mezarlığı’ndaki motif çeşitliliğinin alanı diğer tarihi mezarlıklardan ayıran özelliklerden biri olduğunu belirtti. Çalış, özellikle şamdan ve çevgan motiflerinin mezarlık açısından önemli veriler sunduğunu ifade etti. Çevgan motifinin bu yıl ortaya çıkarılan ikinci örnek olduğuna dikkati çeken Çalış, iki çevgan motifli mezar taşının da çocuk ve genç yaşlara ait olduğunun belirlendiğini söyledi. Bu durum, geçmişte çocukların yetiştirilme biçimine ilişkin de önemli ipuçları veriyor. Çevganın savaşçılık ve binicilik becerilerini geliştiren bir faaliyet olarak kullanılması, çocuk ve gençlerin küçük yaşlardan itibaren fiziksel ve savaşçı özellikler bakımından yetiştirildiğini düşündürüyor. Uzmanlara göre mezar taşlarında kullanılan motifler yalnızca süsleme amacı taşımıyor. Taşlara işlenen her figür, dönemin sosyal yaşamı, kültürü, inançları ve insanların hayata bakışı hakkında önemli bilgiler verebiliyor. Gevaş’taki yeni buluntu da bu açıdan dikkat çekiyor. Yüzyıllar önce yaşamış bir çocuğa ait mezar taşında yer alan çevgan motifi, dönemin çocuklara verdiği eğitimin ve savaşçı kimliğin nasıl şekillendirildiğine ilişkin yeni bir pencere açıyor. Kazı çalışmalarının devam ettiği Selçuklu Mezarlığı’nda toprağın altında daha hangi izlerin bulunduğu ise araştırmalar ilerledikçe ortaya çıkacak.