İlk Çağ’dan bugüne kadar insan hep merak etti, yollara düştü, gezdi, gördü ve gördüklerini anlamaya çalıştı.   Kimi yeni topraklar aradı, kimi ticaret yollarının peşine düştü, kimi de gördüğü tabiat olaylarının sırrını çözmeye çalıştı. Gezginlerin bıraktıkları eserlere baktığımızda, onların yalnızca gittikleri yerleri anlatmadıklarını görürüz. Dağları, denizleri, nehirleri, iklimleri, yıldızları, insanların yaşayışlarını ve birbirinden farklı coğrafyaları da sorgulamışlardır.   Belki de farkında olmadan, bugün coğrafya dediğimiz bilimin temellerini atmışlardır.   İşte bu isimlerden biri, hatta coğrafya kelimesini bilim dünyasına kazandıran kişi olarak kabul edilen Eratosthenes’tir.   Bir gezginin merakı   Eratosthenes, MÖ yaklaşık 276–194 yılları arasında yaşamış, Antik Çağ’ın en önemli bilim insanlarından biri olmuştur. Coğrafyacı, Matematikçi, astronom, filozof, ve kütüphaneci olarak tanındı.   Onu diğerlerinden ayıran en önemli özellik ise merakıdır.   Çünkü bilim çoğu zaman bir soruyla başlar:   “Neden?”   Eratosthenes de gördüklerini yalnızca seyretmekle yetinmedi. Gökyüzüne baktı, Güneş’i gözlemledi, dünyanın şekli üzerine düşündü ve farklı coğrafyalardaki gözlemleri birbirleriyle karşılaştırdı.   O dönemde insanlar dünyanın şekli konusunda farklı düşüncelere sahipti. Fakat Eratosthenes, doğrudan gözlem ve geometriyi kullanarak dünyanın küresel olduğunu ortaya koymaya ve ölçmeye yöneldi.   Onun hikâyesini bir gezginin hikâyesi olarak okumak da mümkündür. Çünkü bilgiye ulaşmak için yola çıkmak, görmek, gözlemlemek ve sormak gerekiyordu.   Önce merakla 17 yaşında Siyene’den Büyük İskender’in kurduğu İskenderiye’ye, oradan da Atina’ya uzanan deniz yolculuğu…   Eratosthenes’in gençlik yıllarına ilişkin anlatılan hikâyeler, onun bilgiye ve yeni yerler görmeye duyduğu merakı oldukça güzel yansıtır.   Genç yaşlarında Siyene/Asva’dan ayrılarak Akdeniz dünyasının önemli merkezlerini tanımaya yöneldi. İskenderiye’ye ulaştığında, burası yalnızca büyük bir liman kenti değil, aynı zamanda dönemin en önemli bilim ve kültür merkezlerinden biriydi.   İskenderiye Limanı’ na dünyanın farklı bölgelerinden gemiler geliyor, gemiciler uzak ülkelerden haberler getiriyordu.   Bir gezgin için bundan daha büyük bir hazine olabilir miydi?   Uzak diyarlardan gelen insanların anlattıklarını dinlemek, farklı ülkeleri ve denizleri tanımak, yeni bilgiler öğrenmek… Onda yeni gezilere yelken açma arzusu oluşturdu.   Atina’ya giderek dönemin büyük filozoflarının ve bilim insanlarının düşüncelerinden yararlandı.   Onun hayatında yolculuk ile bilginin birbirini tamamladığını söylemek yanlış olmaz.   Eratosthenes yolculukları sırasında yalnızca şehirleri, insanları ve farklı coğrafyaları görmedi. Gördükleri arasındaki farklılıkları fark etmeye başladı.   Denizde uzaklaşan bir geminin önce gövdesinin, sonra direklerinin gözden kaybolması dikkatini çekiyordu.    Ufuk çizgisindeki sır   Belki de onu en çok düşündüren şeylerden biri, deniz yolculuklarında insanın karşısına çıkan o gizemli görüntüydü:   Deniz ile gökyüzü, ufukta neden birleşiyor gibi görünüyordu?   Aynı durumu çöldeki yolculuğunda da görmüştü. Uzaklara baktığında yer ile gökyüzü bir noktada birleşiyordu.   Fakat daha da önemlisi şuydu:   Eğer dünya düz ise, farklı yerlerde Güneş ışınlarının geliş açısı neden değişiyordu?   İşte Eratosthenes’in asıl büyük keşfi burada başlıyordu.   Güneş’in ve Ay’ın küresel görünümleri de onun düşüncelerini destekliyordu. Acaba üzerinde yaşadığımız Dünya da küresel olabilir miydi?   Bu sorunun cevabını yalnızca düşünerek değil, ölçerek bulmaya karar verdi.   Bir kuyu, bir gölge ve 7,2 derece   Eratosthenes’in Dünya’nın çevresini hesaplaması, bilim tarihinin en güzel deneylerinden biridir.   Mısır’ın güneyindeki Syene’de (bugünkü Asvan) yaz gündönümünde öğle vakti Güneş ışınlarının neredeyse dik geldiğini biliyordu. Güneş ışığı kuyunun dibine kadar ulaşıyor ve belirgin bir gölge oluşmuyordu.   Fakat aynı anda İskenderiye’de durum farklıydı.   Burada yere dik duran bir çubuğun gölgesi vardı.   Yaptığı ölçümler sonucunda Güneş ışınlarının dikeyle yaklaşık 7,2 derecelik bir açı oluşturduğunu hesapladı.   Şimdi sıra geometrideydi.   Bir daire 360 derece olduğuna göre:   7,2 derece, 360 derecenin 1/50’siydi.   Yani İskenderiye ile Syene arasındaki mesafe, Dünya’nın çevresinin yaklaşık ellide biri olmalıydı.   Eratosthenes, iki şehir arasındaki mesafeyi yaklaşık 5.000 stadion olarak deve adımıyla ölçtü .   Böylece: 5.000 × 50 = 250.000 stadion sonucuna ulaştı.   Stadionun gerçek uzunluğu konusunda farklı hesaplamalar bulunduğu için bugünkü kilometre karşılığı kesin değildir. Ancak kullanılan değere göre Eratosthenes’in bulduğu sonuç: 1 station 16-17 m kadar. 16,5 alalım. 250 000 X 16,5 m 41 250 000 m eder. Oda 40 076 km dir.   modern Dünya çevresi ölçümüne şaşırtıcı derecede yakındır. Bugün Dünya’nın ekvator çevresini yaklaşık  40 076 km olarak biliyoruz.   2.200 yıl önce, gelişmiş ölçüm cihazlarının, uyduların ve modern teknolojinin olmadığı bir çağda bir insanın yalnızca Güneş, gölge, mesafe ve geometriyi kullanarak Dünya’nın büyüklüğünü hesaplaması gerçekten hayranlık vericidir.   Gezginlikten coğrafyaya   Eratosthenes’in önemi yalnızca Dünya’nın çevresini hesaplamasından ibaret değildir.   O, dünyanın farklı bölgelerine ilişkin bilgileri bir araya getirmiş, ülkeleri, şehirleri, iklimleri ve doğal özellikleri karşılaştırmış ve bunları sistemli bir şekilde ele almıştır.   Coğrafya kelimesinin kökeni de burada karşımıza çıkar:   Geo - Yer, Dünya Graphia - Yazmak, tasvir etmek   Yani geographia, kelime anlamıyla “yerin tasviri” demektir.   Eratosthenes’in coğrafya üzerine yazdığı eserinin adı da Geographika idi.   Sinop’lu Strabon ile coğrafyanın bugüne yolculuğu…   Yaklaşık bir asır sonra Anadolu’nun Sinop kentinde doğan ünlü Romalı coğrafyacı ve gezgin Strabon, İskenderiye ’ye gitti.   Strabon’un eserlerinden Eratosthenes’in çalışmalarından yararlandığını biliyoruz. Strabon da kendi büyük eserine Geographika adını verdi. Eratosten’in bu adı kitabına  verdiğini yazdı.   Böylece bir gezginin ortaya koyduğu isim, kavram, başka bir büyük gezginin eseriyle daha geniş bir dünyaya taşındı.   Eratosthenes ölçtü, hesapladı ve dünyanın tasvirini bilimsel bir temele oturtmaya çalıştı.   Strabon ise gezdi, gördü, araştırdı ve farklı coğrafyalardan elde edilen bilgileri büyük bir eser içinde topladı.   Birinin elinde ölçü ve geometri, diğerinin elinde yolculuk ve gözlem vardı.   İkisini birleştiren şey ise aynıydı: Merak.   Bir Bilim gezginler sayesinde yolda doğdu!   Bugün coğrafyayı haritalar, uydular, GPS sistemleri ve bilgisayarlar üzerinden öğreniyoruz.   Ama coğrafyanın ilk adımları böyle değildi.   Bir insan yola çıktı.   Gördü. Sorguladı Ölçtü. Karşılaştırdı. Ve yazdı.   Belki de bilim tarihinin en güzel tarafı burada saklıdır.   Gezgin, sadece gittiği yeri gören insan değildir.   Gördüğü şeyin nedenini merak eden, sorular soran ve cevabını arayan kişidir.   Eratosthenes’in hikâyesi bize bunu anlatıyor.   O, yalnızca Dünya’nın çevresini hesaplayan bir bilim insanı değildi. Aynı zamanda yeryüzünü anlamaya çalışan bir gezgindi.   Ve onun merakıyla başlayan bu yolculuk, bugün adına coğrafya dediğimiz büyük bir bilimin doğuşuna kadar uzandı.   Belki de bu yüzden, gezginlik ile bilim arasında sandığımızdan çok daha güçlü bir bağ vardır.   Çünkü bazen bir bilim dalının doğuşu, bir insanın yola çıkıp gökyüzüne bakmasıyla başlar.   Bir gezgin yola çıkar; bazen arkasından bir bilim doğar…