Bazı tarihler vardır; Bir milletin yeni bir döneminin başladığını, eski bir anlayışın yerini yeni bir hukuk ve toplum düzenine bıraktığını anlatır.   4 Ekim 1926 da işte böyle bir tarihtir.   Bugün, Türk Medeni Kanunu’nun yürürlüğe girişinin 100. yılını idrak ediyoruz.   17 Şubat 1926’da Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen Türk Medeni Kanunu, 4 Ekim 1926’da yürürlüğe girerek Türkiye’ nin hukuk hayatında yeni dönemin kapısını açtı. Amaç insanın hukuk karşısındaki yerini yeniden tanımlamaktı.   HUKUK, DEVLETİN VİCDANIDIR   Bir devletin nasıl bir devlet olduğunu anlamak için yalnızca anayasasına, kurumlarına, yollarına, köprülerine veya yaptığı büyük eserlere bakmak yetmez.   O devletin kadına, çocuğa, aileye, bireye, mülkiyete, mirasa ve insan onuruna nasıl baktığına da bakmak gerekir. Çünkü hukuk, bir devletin insanla kurduğu ilişkinin aynasıdır. Hatta daha ileri gidelim: Hukuk, devletin vicdanıdır.   Cumhuriyet dönemindeki en önemli  hukuk reformlarının biri de yeni Türk Medeni Kanunu oldu.   Özellikle kadınların toplumsal hukuk ve ekonomik konumu açısından da bakıldığında, yapılan değişiklikler yalnızca birkaç kanun maddesinden ibaret değildi.   Bu, toplumun yarısını oluşturan kadınların birey ve yurttaş olarak hukuk düzenindeki yerinin yeniden tarif edilmesiydi.   KADININ HAYATINDA YENİ BİR DÖNEM   Osmanlı devletinde kadınların aile eğitim, meslek, sağlık ve kamusal hayata katılımı konusunda çok ciddi sınırlılıklar bulunuyordu.   Elbette geçmişi değerlendirirken bugünün ölçülerini olduğu gibi geçmişe taşımamak gerekir. Ancak kadınların hukukî ve toplumsal yeri, statüsündeki sorunları görmezden gelemeyiz.   Kadının yaşı, evlilik hakkı, boşanma, miras, eğitim ve çalışma hayatındaki konumu, yalnızca bireysel meseleler değildi.   Bunlar doğrudan doğruya kadının insan ve yurttaş olarak sahip olduğu haklarla ilgiliydi.   Ben yıllar içinde farklı bir çok ülkeyi gezdim, farklı toplumları da gördüm. Bazı gözlemlerim, hukuk ile toplum arasındaki ilişkinin ne kadar önemli olduğunu bana gösterdi.   BİR SURİYE ANISI   Savaş öncesi Suriye’ye kızlı erkekli öğrencilerimle bir çok kez geziler düzenlemiştim. Bunların bir kısmında Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi alanında öğrenim gören gençler de vardı...   O gezilerden birinde bir iş insanının daveti üzerine evine kahve içmeye gitmiştik. Evde dört eşiyle tanıştık. Henüz 17 yaşındaki eşi iki kızından küçükmüş… Ev sahibinin yaşı ise 50’li yaşların sonlarındaydı. Bizler şaşkınlık gösterince, Abdülmecit 10 yaşındaki kızını 60 yaşındaki paşası ile nikahlamıştı. Vahdettin benden büyük yaşta ve İstanbul işgal edilir ken 17 yaşındaki 4. eşine nikah kıyıyordu, dedi.    Bu manzara karşısında ister istemez insanın zihninde şu soru beliriyor: Bir kadının hayatını belirleyen şey hukuk mu olmalı, yoksa yalnızca içinde doğduğu toplumun töreleri, gelenekleri mi?   MEDİNE’DE GÖRDÜĞÜM BİR MANZARA   Bir başka gezide, çoğunluğu kız öğrencilerden oluşan yaklaşık 300 öğrencimi umreye götürmüştüm.   Medine’de akşam Mescid-i Nebevî çevresinde, yüzlerce yaşlı kadının  yere serdikleri örtülerin üzerinde tespih, takke, koku benzeri eşyaları sattıklarını gördük. Öğrencilerime sordum: “Bu yaşlı kadınlar neden burada bir şeyler satıyor?” Çoğu cevap veremedi. Ben de onlara şunu anlattım: Bu kadınların eşleri, genç yaşta yeni eş alıp bunlara boşsun diyor ve kapı önüne bırakıyor. Boşandıklarında ekonomik olarak hayatlarını idame için bu tür küçük ticarete yönelmek zorunda kalabiliyorlardı.   O görüntü bana bir kez daha şunu düşündürdü: Bir kadının ekonomik bağımsızlığı yoksa, hukukî güvencesi de zayıfsa, hayat karşısında çok savunmasız kalabilir?   İşte medeni hukuk bu açıdan kadına güvence veren önemli hukuki bir dayanağıdır. Kadının evindeki hayatıdır. Çocuğunun geleceğidir. Mirasıdır. Evliliğidir. Boşanmasıdır. Malıdır. Çalışma hakkıdır. Kısacası hayatının kendisidir.   KIZ ÇOCUĞU OKUMASIN DİYENLERE…   Bugün hâlâ bazı cahil çevrelerde kız çocuklarının eğitimine karşı çıkan, kadınların iş ve meslek sahibi olmasını istemeyen söylemlerle karşılaşabiliyoruz. Bazen bu söylemler din adına ortaya konuluyor. Hz peygamberin eşinin ticaretle uğraştığını da bilerek…    Fakat aynı insanların kızları için en iyi okulları istemesi, özel araçlar tahsis etmesi; hastalandıklarında ise kadın doktor, kadın hemşire ve kadın sağlık personeli araması büyük bir çelişki değil midir?   “Kızlar okumasın” diyen bir anlayış, yarın kızının doktoruna, hemşiresi, öğretmeni, eczacısı, avukatı, hâkimi vb ne ihtiyaç duyduğunda bu mesleklerde kadın olmamasını nasıl izah edecek? Dışardan mı ithal edilecek? Osmanlı’nın son döneminde Zeynep Kamil hastanesi 1866 da açılmıştı. Ama  hemşiresi yoktu ve Avusturya’dan getiril mişti…   Bugün Türkiye’nin en ücra köyünde kadın öğretmen vardır. Kadın doktor vardır. Kadın hemşire, eczacı, mühendis, avukat, hâkim, savcı, polis vardır.   Bu tablo bir gecede ortaya çıkmadı.   Bunun arkasında yeni Cumhuriyet’in eğitim seferberliği, hukuk reformları ve kadınların da toplumsal hayata katılımını genişleten dönüşüm vardı.   Bizim semtimizdeki aile sağlığı merkezine bakıyorum tek erkek var. Bir doktor, diğer doktor ve sağlık  çalışanları bayanlar. İşte toplumsal dönüşüm dediğimiz şey budur.   MEDENİ KANUN NE GETİRDİ?   Türk Medeni Kanunu ile aile ve özel hukuk alanında önemli reformlar yapıldı. Resmî nikâh hukukî düzenin temeli hâline getirildi. Evlilikte yaş ve ehliyet konusunda hukukî şartlar getirildi. Tek eşli evlilik esas alındı. Boşanma, miras, velayet, kişilik hakları ve malvarlığı ilişkileri yeniden düzenlendi. Kadının hukukî statüsü güçlendirildi.   Böylece aile, yalnızca geleneklerin belirlediği bir alan olmaktan çıktı, hukukun koruması altındaki kurum hâline getirildi.   Bütün bunları yalnızca bir kanunun maddeleri olarak değerlendirmek eksik olur.   Türk Medeni Kanunu, Cumhuriyet’in daha geniş kapsamlı hukuk, eğitim ve toplumsal dönüşüm projesinin önemli halkalarından biriydi.   İSVİÇRE’DEN ESİNLENİLDİ, TÜRKİYE’DE YENİ BİR HUKUK DÜZENİ KURULDU   Türk Medeni Kanunu hazırlanırken İsviçre Medeni Kanunu esas alındı. Burada önemli olan sadece başka bir ülkenin kanununun örnek alınmış olması değildir.   Asıl önemli olan, Cumhuriyet’in çağın hukuk anlayışına uygun, laik ve modern bir özel hukuk düzeni kurma iradesidir.   Cumhuriyet’in hukuk devrimi, yalnız kanunları değiştirmekten ibaret de değildi. Devlet ve toplum hayatının temelini değiştirmeyi amaçlıyordu.   KANUNLAR DEĞİŞİR, TOPLUMLAR DÖNÜŞÜR   Hukuk, kitapların sayfalarında duran kuru maddelerden ibaret değildir. Hukuk, hayatın kendisidir. Bir çocuğun soyadı… Bir kadının miras hakkı… Bir evliliğin nasıl kurulacağı… Bir boşanmanın hangi şartlarda gerçekleşeceği… Bir annenin ve babanın çocukları üzerindeki sorumlulukları… Bir insanın malı üzerindeki hakkı… Bunların hepsi doğrudan doğruya insan hayatına dokunur.   HUKUK YOKSA KALKINMA EKSİK KALIR   Bugün, 4 Ekim 2026. Türk Medeni Kanunu’ nun yürürlüğe girmesinin üzerinden tam 100 yıl geçti. Bu bir asırlık süreçte toplum değişti. Aile yapısı değişti. Ekonomi değişti. Kadının toplumdaki rolü değişti. İnsan haklarına ilişkin anlayış gelişti. Dolayısıyla hukuk da değişti, yenilendi ve değişmeye devam ediyor.   Fakat bazı temel değerler vardır ki bunlar zamana bağlı değildir: Adalet… Eşitlik… İnsan onuru… Hukukun üstünlüğü…   Çünkü bir ülkenin gerçek kalkınması yalnızca yollarla, köprülerle, fabrikalarla, havaalanlarıyla ve gökdelenlerle ölçülmez.   Hukuk düzeni de kalkınmanın temelidir. Adaletin olmadığı yerde güven zedelenir. Güvenin olmadığı yerde huzur azalır. Huzurun olmadığı yerde ise gerçek anlamda kalkınmadan söz etmek güçleşir.   BİR TARİHİ HATIRLAMAK   Takvimler 4 Ekim 1926’yı gösterdiğinde Türkiye ’de yalnızca yeni bir kanun yürürlüğe girmedi. Cumhuriyet’in hukuk yolculuğunda yeni bir sayfa açıldı. Bugün, o sayfaya 100 yıl sonra yeniden bakıyoruz.   Geçmişi yalnızca övmek veya eleştirmek için değil… Hukukun insan hayatındaki değerini anlamak için. Çünkü kanunlar değişebilir. Fakat değişmemesi gereken temel düşünce şudur: İnsan onuru… Eşitlik… Adalet…   Bir toplumun gerçek medeniyet ölçüsü, işte burada başlar.   Ve belki de 4 Ekim 1926’nın bize bıraktığı en önemli miras budur.   Çamlıca İstanbul